Ekliptik: Bir yıl süresi içinde Dünya, Güneş'in etrafında bir turu tamamlar. Bu durum Dünya üzerinde olan bizlere, sanki yıldızların oluşturduğu arka planda kayan  Güneşmiş gibi görünür. İzlediği hayali doğrultuya ekliptik adı verilir. Ekliptik Dünya’nın ve diğer gezegenlerin çoğunun Güneş'in etrafında döndüğü düzlemi tanımlar. Kuzey ve Güney Ekliptik Kutup yönleri ekliptik’e dik açılar yaparlar. Zodyak, ekliptik boyunca hareket eden takımyıldız gruplarıdır.
 

Gök kutupları ve gök ekvatoru: Dünya’nın Güneş etrafında dönüşü 365.25 gün sürer ve 1 günde Dünya’nın kendi etrafında 1 kere döndüğü süre olarak tanımlanır. Dünya’nın ekliptik'in kutuplarını birleştiren çizgiye 23.5 derece eğilmiş haldeki dönüş ekseni bize kuzey ve güney gök kutuplarının yönlerini verir. Parlak Polaris yıldızı bize kuzey gök kutbunun yönünü göstermektedir. Dönüp duran bir başlık gibi ekliptik kutbun etrafında yaklaşık 26,000 yıllık bir periyod ile hareket etmektedir.

Gök ekvatoru, yer ekvatorunun gökyüzündeki izdüşümüdür. Güneş ekliptik boyunca hareketini sürdürürken yarım yıl boyunca ekvatorun üzerinde (kuzey yazı), yarım yıl boyunca da ekvatorun altında (güney yazı) görünür. Güneş, böylece ekvatorun üzerinden yılda iki defa geçmiş olur.

Ekinokslar:  Güneş'in gök ekvatorunu geçtiği zamanlarda gündüz ve gece tüm enlemlerde eşit olur. Bu dönemlere ekinoks adı verilir. Mart ayında, Güneş ekliptik boyunca kuzeye doğru hareket ederken ilkbahar ekinoksu, Eylül’de güneye doğru hareket ederken ise sonbahar ekinoksu oluşur. Ekinokslar aynı zamanda ekliptik ve ekvatorun gök kürede kesiştikleri noktaları verir. İlkbahar ekinoksu sıfır noktası olarak kabul edilir ve yıldız koordinatlarının bulunmasında kullanılır.

Ekinokslar neden her yıl aynı günlerde meydana gelmez?

Dünya, Güneş etrafındaki turunu yaklaşık olarak 365.25 günde tamamlar. Her dört yılda bir artık yıl kullanmamızın, mevsimler boyunca kademeli olarak zamanın kaymasını engellemek için takvime bir gün eklememizin sebebi budur. Aynı sebepten dolayı ekinoksların zamanları aynı değildir ve her yıl bir öncekine göre 6 saat daha geç, artık yıllarda ise bir gün önce meydana gelirler. Aşağıdaki tablo hem ilkbahar hem de sonbahar ekinokslarının 10 yıl süre içinde tarih ve zamanlarını vermektedir:

Yıl	İlkbahar Ekinoksu	Sonbahar Ekinoksu	Artık Yıl
2000	20 Mart-- 07.35	22 Eylül-- 17.27	*
2001	20 Mart-- 13.31	22 Eylül-- 23.04
2002	20 Mart-- 19.16	23 Eylül-- 04.55
2003	21 Mart-- 01.00	23 Eylül-- 10.47
2004	20 Mart-- 06.49	22 Eylül-- 16.30	*
2005	20 Mart-- 12.33	22 Eylül-- 22.23
2006	20 Mart-- 18.25	23 Eylül-- 04.03
2007	21 Mart-- 00.07	23 Eylül-- 09.51
2008	20 Mart-- 05.48	22 Eylül-- 15.44	*
2009	20 Mart-- 11.43	22 Eylül-- 21.18
2010	20 Mart-- 17.32	23 Eylül-- 03.09
Tüm saatler UTC (GMT: , Greenwich Mean Time)

Sadece dört yüzyılın , artık yıllarının döngüsü tamamlandığında bu tarihler tekrar edebilecektir.

İçinde bulunduğumuz yüzyılda ekinoksların tarihleri en geç meydana gelme zamanları (1903 yılında 21 Mart 19.00 ve 24 Eylül 06.00) ile en erken meydana gelme zamanları (2000 yılında 20 Mart 08.00 ve 22 Eylül 17.00) arasında değişmiştir.

Neden ilkbahar ve sonbahar ekinoksları gündüz ve gecenin eşit olduğu tarihlerde meydana gelmiyor?

Mart ve Eylül’de takip eden günlerin gündoğumu ve günbatımı saatlerine hızlı bir bakış atalım.

Yukarıdaki tarihlerin gündüz ve gecenin eşit olduğu zaman ile örtüşmediğini görürüz. Burada göz önünde bulundurmamız gereken bir diğer etken ortaya çıkar. Dünyanın yörüngesi daire değil, elips' tir.

Kepler Kanunu’na göre yukarıda gördüğünüz gibi Dünya, Güneşe en yakın olduğu zaman (yaklaşık olarak her yıl 3 Ocak) en yüksek hızla olmak üzere ve Güneşe en uzak olduğu zaman da (yaklaşık olarak her yıl 4 Temmuz) en düşük hızla döner. Bu “eşit olmayan hareket” günün uzunluğundaki değişimlere ve gündoğumu ile günbatımının saatlerinin oynamasına sebep olur.

3 Ocakta ( perihelion ) Dünya ile Güneş arasındaki mesafe 146 milyon km , 4 Temmuz' da ( aphelion ) ise 156 milyon km' dir.

Zaman Denklemi: Birleşmiş etkiler Güneş’in, meridyeni, tam bölgesel öğle vaktinde (en yüksekte olduğu zamanda) geçmediğine işaret eder. Saatler ile belirlenen öğle vakti ile Güneş’in meridyenin üzerinde olduğu zaman arasındaki farka Zaman Denklemi adı verilir ve saatler ile uyumlu olması amacıyla Güneş saatinde yapılacak düzeltmeyi belirler. Bu düzeltme iki yöne doğru da yapılabilir ve 16 dakikaya kadar çıkabilir. 

Gündönümleri: Güneş'in gök ekvatordan en uzak olduğu zamanlarda yaz ve kış gündönümleri oluşur ve bunlar yaz ve kış mevsimlerinin ortasında gerçekleşirler.

Yaz gündönümünün sürekli 21 Haziran’da meydana gelmiş olması bizleri kandırmamalı. Bu, yukarıda bahsedilen 400 yıllık döngüdeki tarihlerin yavaşça kaymasının bir sonucudur. Gündönümü en son 1975 yılında bu tarihe denk gelmemişti.

O yılda 22 Haziran günü saat 00.27’de meydana gelmiştir ve 2012’de ise 20 Haziran günü saat 23.09’da meydana gelecektir. Arada ise gündönümü tarihi yine 21 Haziran olacaktır.

Kış gündönümü civarlarında gündoğumu ve günbatımı saatlerinin tuhaf oynamaları,

Kış gündönümü, Güneş’in göksel ekvatora güney yönünde en uzak olduğu zamandır. Ve kuzey enlemlerde öğle vaktinde gökyüzündeki en düşük yerinde görünür. Bu, doğal olarak, kuzey enlemlerdeki en kısa gündür. Günün, takip eden diğer günlerde daha da geç doğuyor olması birçok kişi için tuhaf bir durumdur.

Zaman denkleminin en hızlı değiştiği dönem kış gündönümü zamanlarıdır. 16 Aralık ile 5 Ocak arasında 10 dakikalık bir fark oluşur. Bu, Güneş’in meridyeni geçtiği zamanın bu dönemde 10 dakika kaydığı ve gündoğumu ile günbatımının da aynı şekilde etkileneceği anlamına gelir.

Yaz ve kış gündönümleri sırasında Güneş’in gökyüzündeki yüksekliği ve günün uzunluğu oldukça yavaş bir şekilde değişir. Zaman denklemindeki hızlı değişim, günün uzunluğundaki yavaş değişime ağır basar ve gözlemlenen gündoğumu saatlerine sebep olur.

Astrolog Oğuzhan Ceyhan
(Her hakkı saklıdır)